دولت آبادی ها (دولت آباد اصفهان)

خاطرات و ملاحظات سید علی محمّد دولت آبادی؛ به کوشش ایرج افشار منتشر شده است.

میرزا علی محمدخان فرزند حاجی میرزا هادی دولت آبادی – از روحانیان نامور و مورد احترام اصفهان- است. وی به سال 1285 قمری در دولت آباد اصفهان متولد شد و درطول حیات خود این آثار را از خود برجای گذاشت:
1- فصل الکلام
2- شرح وقایع زندگانی
3- شرح مظالم ظلّ السّلطان
4- ترجمۀ کتاب اخلاق روحانیین

خاطرات میرزا علی محمّد دولت آبادی که روایتی است از وقایع مشروطیت ایران و وقایع پانزده سال بعد از آن، به قلم نویسنده‌ای که خود در این جریانات دخیل بوده یا آنها را مشاهده کرده و یا اطلاعاتی از آن پیشامدها داشته، از روی اصل دفترچه‌های پنج‌گانۀ خط او به کوشش استاد افشار به چاپ رسیده است. استاد، اصل پنج دفتر را به واسطۀ دکتر هوشنگ دولت آبادی – فرزند شادروان حسام‌الدین دولت‌آبادی و نوۀ دختری مؤلف، در اختیار داشته است.
این پنج دفتر خطی عبارت است از:
دفتر اول: خشتی، با جلد چرمی عنابی، به خط شکسته نستعلیق، با مرکب سیاه، مجموعاً 153 صفحه، مطالب این جلد به سال‌های 1288 تا 1303 قمری یعنی دوران کودکی، نوجوانی و مسائل خانوادگی و اطلاعات زیادی راجع به پدرش که از مراجع اصفهان بود، مربوط است.
دفتر دوم: خشتی، با جلد لائی ارده ای رنگ، دفتر ناقص است و اوراقی چند از آن افتاده است. چون مطالب دفتر سوم از اوائل ذی الحجه 1329 آغاز می‌شود، پس خاطرات میان رجب 1326 تا ذی الحجه 1329 را در دست نداریم.
دفتر سوم: جیبی، بدون جلد، در 154 صفحه که با جوهر آبی نوشته شده و مقدار زیادی از آن سفید مانده است. محتویات این دفتر مربوط به سال‌های 1329 تا 1330 است.
دفتر چهارم: جیبی، بدون جلد، در 77 صفحه و ناتمام است. به مرکب سیاه نوشته شده و مربوط به سال‌های 1334 تا 1336 است. عدد صفحات آن مرسوم به گفته شده میان[ ] ضبط شده است.
دفتر پنجم: خشتی، بدون جلد، در 161 صفحه نوشته شده به مرکب سیاه. نوشته های این دفتر دربرگیرندۀ سال های 1336 تا 1339 است، اما آن قسمتی که به چاپ رسانیده شده به وقایع ایران اختصاص دارد، یعنی صفحات 6 تا 69 که مخصوص اخبار جنگ جهانی اول است، در این کتاب به چاپ نرسیده است.
گفتنی است بخشی از این یادداشت ها پیش تر در مجلۀ وحید و سپس به صورت کتابی به نام خاطرات سیدعلی محمد دولت آبادی به کوشش سیف الله وحیدنیا در 199 صفحه به سال 1362 در تهران منتشر شده و آنچه در آن کتاب آمده، بخشی از دفتر سوم است.